Blokzincir (Blockchain) Nedir? Nasıl Çalışır

Kripto paralarla ilgili hemen her yazıda "blokzincir" kelimesi geçer, ama ne olduğu çoğu zaman açıklanmadan bırakılır. Oysa bir coinin nasıl transfer edildiğini, neden ağ ücreti ödendiğini ya da bir işlemin neden geri alınamadığını anlamak için önce blokzincirin mantığını kavramak gerekir. Bu yazıda blokzincirin ne olduğunu, blokların birbirine nasıl bağlandığını, işlemlerin kim tarafından onaylandığını ve bu yapının hangi sınırları olduğunu teknik terimlere boğmadan anlatıyoruz.

Blokzincir Nedir?

Blokzincir (blockchain), işlemlerin bloklar halinde gruplanıp zaman sırasına göre birbirine bağlandığı, birçok bilgisayar tarafından aynı anda tutulan ortak bir kayıt defteridir. Bir bankanın hesap defterini düşünün: kimin kime ne kadar gönderdiği tek bir kurumun sunucusunda tutulur. Blokzincirde ise aynı defterin kopyası ağa katılan çok sayıda bilgisayarda bulunur ve yeni bir kayıt, bu bilgisayarların ortak kurallarına uyduğunda deftere eklenir.

Bu yapının en önemli sonucu şudur: deftere eklenmiş bir kaydı sessizce değiştirmek çok zordur. Çünkü değişikliğin ağdaki diğer kopyalarla uyuşması gerekir ve bloklar birbirine matematiksel olarak bağlı olduğu için tek bir bloğu değiştirmek, ondan sonraki bütün blokları da bozar.

Bloklar Birbirine Nasıl Bağlanır?

Her blok iki temel parçadan oluşur: içindeki işlemler ve bloğu tanımlayan bir özet değer. Bu özet değere hash denir. Hash, bloğun içeriğinden üretilen sabit uzunlukta bir parmak izidir. İçerikte tek bir karakter değişse bile hash tamamen farklı çıkar.

Zincir yapısını oluşturan şey, her bloğun bir önceki bloğun hash değerini de içinde taşımasıdır. Böylece bloklar birbirine kenetlenir. Biri geçmişteki bir bloğu değiştirmeye çalışırsa o bloğun hash'i değişir, bir sonraki blokta kayıtlı "önceki hash" ile artık uyuşmaz ve zincir o noktadan kırılmış olur.

İşlemleri Kim Onaylar?

Merkezi bir kurum olmadığına göre, deftere hangi bloğun ekleneceğine kimin karar verdiği sorusu ortaya çıkar. Buna uzlaşma mekanizması (consensus) denir. En yaygın iki yöntem şunlardır.

İş Kanıtı (Proof of Work)

Bu yöntemde madenci adı verilen katılımcılar, yeni bloğu ekleyebilmek için yoğun hesaplama gerektiren bir bulmacayı çözmeye çalışır. Bulmacayı ilk çözen bloğu ağa önerir, diğerleri cevabın doğruluğunu kolayca kontrol eder ve blok zincire eklenir. Bitcoin bu yöntemi kullanır. Madencilerin ödülü ve bu ödülün zamanla nasıl azaldığı Bitcoin halving yazımızda anlatılıyor.

Hisse Kanıtı (Proof of Stake)

Bu yöntemde blok üretme hakkı, ağın kendi coinini teminat olarak kilitleyen doğrulayıcılara verilir. Kurallara aykırı davranan doğrulayıcı, kilitlediği coinin bir kısmını kaybedebilir. Ethereum bu yönteme geçmiş ağlardandır. Sıradan kullanıcıların coinlerini kilitleyerek bu sürece katılmasına staking denir.

Bir İşlemin Yolculuğu

Bir cüzdandan başka bir adrese coin gönderdiğinizde arka planda kabaca şu adımlar gerçekleşir:

1. İmzalama: Cüzdanınız işlemi özel anahtarınızla dijital olarak imzalar. Bu imza, işlemi gerçekten adresin sahibinin başlattığını kanıtlar.
2. Yayınlama: İmzalı işlem ağa gönderilir ve onay bekleyen işlemlerin toplandığı havuza girer.
3. Bloğa girme: Madenci ya da doğrulayıcı, havuzdan işlemleri seçerek yeni bir blok oluşturur. Çoğu ağda daha yüksek ücret teklif eden işlemler önce seçilir.
4. Onaylar: Blok zincire eklendikten sonra üzerine gelen her yeni blok bir "onay" sayılır. Onay sayısı arttıkça işlemin geri dönme ihtimali azalır.

Üçüncü adımdaki ücret, ağ ücreti ya da gas ücreti olarak bilinir. Neden sabit olmadığını ve yoğunlukta neden yükseldiğini gas ücreti yazımızda anlattık.

Adres, Özel Anahtar ve Cüzdan

Blokzincirde hesap yerine adres vardır. Adres herkese açıktır; ona coin gönderilebilir ve geçmiş işlemleri görülebilir. Adresi kontrol eden şey ise özel anahtardır. Özel anahtarı elinde tutan kişi, o adresteki varlıkları harcayabilir. Cüzdan uygulamaları aslında bu anahtarları saklayan ve işlemleri imzalayan araçlardır.

Bu yüzden blokzincirde "şifremi unuttum" seçeneği yoktur. Özel anahtar ya da onu üreten kurtarma kelimeleri kaybolursa, varlıklara erişimi geri getirecek merkezi bir yetkili bulunmaz. Kurtarma kelimelerinin nasıl saklanacağını seed phrase rehberimizde bulabilirsiniz.

Blokzincirin Sınırları

Blokzincir güçlü bir yapı olsa da her sorunun çözümü değildir. Bilinmesi gereken başlıca sınırlar şunlardır:

• Geri alınamazlık: Onaylanmış bir işlem iptal edilemez. Yanlış adrese ya da yanlış ağa gönderilen varlık çoğu zaman geri gelmez.
• Kapasite: Bir bloğa sığabilecek işlem sayısı sınırlıdır. Talep arttığında işlemler gecikebilir ve ücretler yükselebilir.
• Şeffaflık ve gizlilik: Çoğu blokzincirde tüm işlemler herkese açıktır. Adresler isim taşımasa da işlem geçmişi takip edilebilir.
• Dış veriye bağımlılık: Blokzincir yalnızca kendi içindeki kayıtları doğrular. Gerçek dünyadan gelen bir bilginin doğruluğunu kendi başına bilemez.

Farklı Blokzincirler, Farklı Ağlar

Tek bir blokzincir yoktur. Bitcoin, Ethereum ve diğer ağların her biri kendi kurallarına, kendi blok sürelerine ve kendi ücret yapısına sahip ayrı zincirlerdir. Aynı stablecoin bile birden fazla ağda ayrı ayrı çıkarılmış olabilir. Bu yüzden bir transfer yaparken gönderen ve alan tarafın aynı ağı kullanması gerekir. Bu konudaki pratik riskleri ağ seçimi yazımızda örneklerle anlattık.

Akıllı Sözleşmeler

Bazı blokzincirler yalnızca transfer kaydı tutmakla kalmaz, üzerinde program çalıştırılmasına da izin verir. Bu programlara akıllı sözleşme denir. Akıllı sözleşme, belirli koşullar sağlandığında kendiliğinden çalışan ve zincire yazıldıktan sonra kuralları herkes tarafından görülebilen bir koddur. Token oluşturma, takas uygulamaları ya da staking sistemleri bu sözleşmeler üzerine kurulur.

Akıllı sözleşmenin gücü ile riski aynı yerden gelir: kod ne yazıyorsa onu yapar. İçinde bir hata varsa, zincire yazıldıktan sonra düzeltmek çoğu zaman kolay değildir. Bu yüzden sözleşmelerin bağımsız denetimden geçmesi ve kullanıcıların onayladıkları işlemleri okuması önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Blokzincir ile Bitcoin aynı şey mi?

Hayır. Bitcoin, blokzincir teknolojisini kullanan ilk ve en bilinen ağdır. Blokzincir ise bu ağın altında yatan kayıt tutma yöntemidir ve başka birçok ağda farklı biçimlerde kullanılır.

Blokzincir hacklenebilir mi?

Büyük ve köklü bir ağın geçmiş kayıtlarını değiştirmek çok zordur. Ancak kayıplar genellikle zincirin kendisinden değil, cüzdanlardan, akıllı sözleşme hatalarından ya da kullanıcıların anahtarlarını kaptırmasından kaynaklanır. Yapının sağlam olması, çevresindeki her uygulamanın da güvenli olduğu anlamına gelmez.

Bir işlemi blokzincirde nasıl görebilirim?

Her ağın "blok gezgini" adı verilen herkese açık sitelerinde işlem kimliği ya da adres aratılarak işlemin durumu, onay sayısı ve ödenen ücret görülebilir.

Blokzincirde silinen bir kayıt geri gelir mi?

Blokzincirde kayıt silinmez. Onaylanan her işlem defterde kalır. Bu yüzden bir hata da düzeltilemez; yalnızca yeni bir işlemle telafi edilebilir.

Bu yazı eğitim amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.